Su tràgiu prus piticu de sa fàuna sarda nde benit de un’istòria de isulamentu e de adatamentu de is animales diferentes a un’ambiente prus piticu e “serradu”.

Impare a is animales de oe, sunt esèmpiu de custu fintzas is animales chi oe non ci sunt prus, ma chi fiant in s’ìsula nostra milliones e milliones de annos colados.

Una de custas dda naraiant “Sardomeryx oschiriensis” e nde lompiat in antis de sa girafa africana. Cunforma a sa discendente teniat dimensiones meda prus piticas e non fiat mancu a tzugru longu.

A contare s’iscoberta de custa casta est unu stùdiu imprentadu in su 2018 in sa rivista inglesa de importu “Journal of Systematic Palaeontology” e torradu a publicare in su giassu de s’Universidade de Casteddu. Su stùdiu fiat firmadu de cussos chi insandus fiant duos chircadores de s’Universidade casteddaja, Gian Luigi Pillola e Daniel Zoboli.

Sa chirca, fata paris cun Bastien Mennecart e Loïc, at averiguadu is fòssiles agatados in su nord Sardigna de su “girafomorfo” endèmicu bìviu in s’ìsula in su Miocene inferiore, chi si fiat estintu chene lassare discendentes. Sa casta dd’ant istituia isceti in su 2008, pro mori de su traballu de su paleontòlogu olandesu Jan Van Der Made, chi aiat analizadu is primos fòssiles agatados in Òschiri in su 1903 e allogados in su Natural Hystory Museum de Londra.

De pagu ant agatadu fòssiles noos in depòsitos lacustres de su Miocene inferiore, intra is 18 e is 19 milliones de annos passados, e presentes in un’àrea manna de su nord Sardigna. “Su stùdiu de is arrestos fòssiles noos, agatados acanta de sa biddighedda de Laerru, at fatu manera de torrare a interpretare sa positzione filogenetica de custa casta insulare, classifichende Sardomeryx a comente unu membru de base de su grupu Palaeomerycoidea, ma fintzas de acrarare is fases prus antigas de s’istòria evolutiva de is girafomorfos, grupu de ruminantes oe rapresentadu isceti de sa famìlia de is girafidos”, at ispricadu su paleontòlogu Daniel Zoboli, in un’intervista pro su National Geographic.

Sa chirca noa at portadu a agatare “su babbu mannu” continentale comune a sa casta insulare sarda estinta e a is girafas: unu ruminante pagu connotu, bìvidu in su sud de sa Frantza e in Ispagna parte de su gènere Bedenomeryx, chi aiat populadu s’àrea sardo-corsa in antis de su distacu de custa de is costas europeas. A parres de is istudiosos, Bedenomeryx est su cumponente prus betzu de sa truma de is girafomorfos, ponende aici s’orìgine issoro in s’Oligocene.

Is chi sunt bènnidos in antis de is girafas aiant, però, una cara diferente de cussu chi s’aiat a pòdere pensare. “a dolu mannu, is fòssiles de Sardomeryx e de is parentes prus de acanta sunt meda pagos e non permitint unu fràigu pretzisu — at pretzisadu Zoboli — Fortzis, fiat mannu a comente de una brebei o de unu cerbu piticu e non portaiat corros. Sa cosa segura est chi is mascros fiant postos de dentes caninos superiores fortes, pròpiu a comente carchi ruminante de oe e fòssiles. Duncas, non si depet pensare a un’animale cun su tzugru longu, piessignu de is girafas atuales”.

“Progetu finantziadu cun s’Avisu Pùblicu IMPRENTAS annualidade 2021-2022”

Sa Dea Mama: una de sas divinidades prus antigas de sa Sardigna.

Sa Dea Mama est una de sas friguras prus antigas e ammaghiantes de s’istoria de sa Sardigna. Si trattat de una divinidade feminina chi pro sas populassiones de sos tempos antigos mustraiat sa vida, sa naschida e sa saliosidade. Sos archeologos ant acciappidu medas istatueddas chi la mustrant in paritzos sitos de s’isulas, sinzu chi custa frigura teniat unu rolu importante meda in sa religione e sa cultura de sas comunidades antigas. Custos oggettos antigos sunt de mizza e mizza annos faghet, meda prima de sa tzivilidade nuragica.

Sas istatueddas de sa Dea Mama sunt casi semper pitticcas e fattas de terra cotta o in pedra. In casi tottus sas istatuas su corpus femininu est meda evidentziadu, cun tittas, bentre e costazos evidentziados. Custas formas non fuint unu particulare artisticu simple, ma teniant unu signifficu forte meda. Serbiant difattis a mustrare sa capatzidade de sa femina de dare sa vida. Pro sas populassiones antigas sa femina fuit bida comente una frigura sacra pro itte mustraiat sa naschida, sa creschida e s’andare a daenantis de sa comunidade.

In cussu tempus sa vida de sas pessonas fuit ligada a s’istrinta cun sa nadura. Sas comunidades biviant mescamente de laurantza e pesadura e dippendiant de su tottu dae sa saliosidade de sa terra.Si sos campos produiant pagu o si sos animales non proliffigaint, sa vida de sas biddas fuit in perigulu. Po custu motivu, sa saliosidade fuit cussiderada un’elementu de fundamentu e sa Dea Mama mustraiat propriu custa fortza de sa nadura capatze de ingendrare e nudrire sa vida.

Est probabbile chin sas istatueddas benzerent impittadas in su mentres de ritos religiosos o tzerimonias ligadas a sos mamentos prus importantes de sa vida de sa comunidade, comente sa semenadura, su regortu o sa naschida de sos pitzinnos. Pro mesu de custos ritos sas populassiones dimandaiant affianzu, bundantzia de sos regortos e primorosidade po sas biddas.

Sa Dea Mama fuit duncas bida comente una frigura amparadora chi garantiat s’ecchilibriu e su benessere. Intre sos oggettos prus connoschidos bi est sa Dea Mama de Turriga, un’istatuedda in terracotta de su terzu millenniu A.C. Sa frigura est bistada fatta sezzida cun sas manos supra de su bentre, unu gestu chi mustrat in manera crara su tema de sa maternidade e de s’ingendra de sa vida.

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna — IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art. 22