S’Arbutzu, connotu fintzas comente  Cadrilloi, Cadrillòni, Cadilloni, Cadrigione, Irbutu, Ischiria, Iscraria, est una mata connota meda in sas traditziones de sa Sardigna. Cun su  frore suo, custu fundu ispontàneu de sa mantza mediterrànea tenet unu ruolu màgicu e cun meda impreos in sa cultura isolana.

Cumintzat a frorire in maju. Unu tempus, in sas domos sardas, non mancaiant mai sas cranistas cun s’arbutzu in sos cabidales de sas isposas. Custas cranistas, cun formas e mannària diferentes, fiant essentziales pro sas fainas fitianas in coghina e pro sa traballadura de su pane e de àteros alimentos preparados in domo. Sos frustigos de arbutzu, robustos e mujaditos, costituiant sa matèria prima pro sa realizatzione de custas cranistas, ma non pro custu ebbia: su frore istilizadu fiat impreadu a s’ispissu in traballos de recramu e tessidura, arrichende su patrimòniu artìsticu e artesanale de s’ìsula.

S’Arbutzu s’impreaiat fintzas pro abrontare su màndigu. Sa patata cora suta de sa chisina, rapresentaiat una risursa pro sas classes prus pòberitas,  cumpletende pastos modestos. Sos rebuddos friscos de su cambu, ammaniados in vàrias maneras, deveniant parte de su màndigu de onga die, unidos a àteros vegetales e ortalìtzias. Sas fògias friscas, imbetzes, fiant impreadas pro imboligare formas piticas de casu, lis donede a sos nidolos unu sabire e unu nuscu partcuculae, chi istesiaiat fintzas sos babbois.

In prus de sas calidades alimentares suas, s’arbutzu possedit propiedades benèficas pro sa pedde. Sas fògias suas sunt impreadas pro infriscare sa pedde e pro curare sas brusiaduras causadas dae su sole. In su Medioevu, s’arbutzu fiat devènnidu un’alleadu pretziosu pro sa bellesa de sas fèminas, pro ite s’impitaiat pro nde peare sas mantzas de sa pedde, comente sas lentìgias.

Ancora oe, s’Arbutzu est assotziadu a creìngios antigos: si creiat chi custu fundu poderet agire comente rimèdiu pro abenenamentos o ispìtzulos de babbois velenosos, una traditzione chi tenet raighinas in sas influèntzias de sos Gregos e de sos Romanos, lòmpidos a Sardigna. In sa mitologia grega, s’arbutzu beniat postu a inghìriu de sas tumbas, pro more chi si creiat chi agiudaret sos mortos pro su biàgiu in s’aldilà.

In su cuntestu cristianu, su cambu de s’arbutzu leat su nùmene de “Bàculu de Santu Giosepe”. Sa paristòria  contat chi Santu Giosepe, a sa chirca de unu maridu pro Maria, giughiat unu bàculu de arbutzu chi aiat froridu in modu meraculosu, inditende in custa manera s’isposu adatu pro Maria.

 “Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna — IMPRENTAS 2022-2023. LR 22/2018, art. 22”

Appostamentu mortale in Orane:operaju de 38 annos mortu sutta de domo, s‘iscruccullat po su motivu.

Un’appostamentu in su coro de sa notte ad abbolottadu erisero sa comunidade de Orane, in su Nugoresu. Tonino Pireddu, operaju de 38 annos, est bistadu mortu a corpos de arma in su mentres chi fuit torrande in domo sua in su Cursu Italia. Unu crimene fattu a s’iscuru, daenantis a domo sua, chi faghet torrare a pigare sa tesone in sa bidda e abberit dimandas chi sunt tottu de accrarare.

Secundu sas primas ideas, s’omine, chi tribagliaiat po una ditta de s’arga, fuit appena torradu a domo, imparis a sa cumpanza sua. Pustis de aere frimmadu sa macchina, si diat essere frimmadu carchi mamentu intro de sa macchina mattessi po leare carchi cosa. Est bistadu in cussu mamentu chi calicunu, approfittande de s’iscuru e cun meda probabbilidade cuadu accanta a sa domo, at isparadu unu o pius corpos, bocchindelu.

Un’assione lestra e istudiada bene. Su killer, o sos killers, si sunt fuidos a sa lestra, faghinde perdere sas andalas insoro. Po su momentu non bi sunt testimonzos de s’appostamentu e niunu paret chi eppat bidu movimentos suspettos. Sos aberguadores sunt faghinde controllos in tottu su logu po chircare si bi sunt friguras de sa videosorvegliantzia o elementos chi potant serbire po cumprendere comente siant andadas sas cosas.

Sa cramida est bistada fatta appena si sunt intesos sos isparos. Sunt arribados sos carabbineris de sa cumpanzia de Nugoro e sos de su 118, chi ant tentadu in donzi manera de sarbare s’omine, ma po issu no bi est bistadu nudda de itte faghere: cando sunt arrivados fuit giai mortu. Sa nova si est isparta a sa lestra in Orane, dassande tottus isporos e incredulos. Pireddu fuit connoschidu meda comente tribagliadore e faghiat una vida allogada. Sa morte rebbesta sua a corpidu meda sos de famiglia, amigos e tzittadinos, chi como isettant rispostas.

Sa muda est ancora prus inchiettante po una cosa accadessida duos meses faghet. In su mese de Nadale, difattis, s’operaju aiat giai tentu un’atteru attentadu: li aiant brusiadu sa macchina. Un’attu chi oe tenet unu signifficu divressu meda. Sos aberguadores sunt controllande si bi siat unu collegamentu derettu intre cussu fattu e su mortoriu de eris notte. Fintzas a custu mamentu non si podet escluidire nudda.

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna — IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art. 22