Durante s’Edade oumana s’Ogliastra rapresentaiat non petzi unu coladòrgiu de importu intre su nord e su sud de sa Sardigna, in su caminu chi collegaiat Carales e Terranoa, ma giunghiat fintzas s’internu de s’ìsula cun sa costa orientale. In sa regione ogiastrina, in custa fase de s’istòria sua, bi fiat una forte presèntzia militare, comente dimustrat sa denumenatzione de su tzentru de Tenta Rubriensis (localizadu a Barì) e s’acatamentu, intre Lanusè e Irbono, de diplomas e de decoraduras militares (phalerae). Custu dimustrat chi in s’àrea, mancari esseret pagu romanizada, fiant presentes de sos veteranos romanos.

Sas informatziones subra sa natura de sos insediamentos, chi deviant èssere mescamente rurales, sunt pagas, ma in unas cantas àreas, comente in sa pranura costera de s’istàinu de Tortolì, si cuntzentrat su prus de sas testimonias de cultura materiale datàbiles a s’Edade Rumana. Insediamentos peri mannos sunt istados individuados a nord, in sas zonas de sa marina, a palas de s’istàinu, comente in sas localidades de Tradala e de Perdixedda; mentras prus a sud, unu giassu importante meda s’agatat in Is Murdegus.

In custa fase istòrica est dàbile chisas imbarcatziones romanas chi colaiant in su Mediterràneu dirìgidas cara a su Nord Àfrica agatarent unu puntu de pàsida fatu de sa costa de Tortolì-Arbatassa. Custa ipòtesi agatat cunfirma gràtzias a sos medas agatamentos subàcueos in sa costa orientale de sa Sardigna, dae Terranoa a Casteddu. Mescamente a largu de Capu Bellavista-Arbatassa, est istadu agatadu unu relitu de una nave chi carraiat unu càrrigu de lingotos de istàngiu, ràmene e ferru, bènnidos dae sas minas de sa provìntzia romana de sa Bètica (oe Andalusia), prus a mancu de su sèculu I d.C.

Unas àteras atestatziones de sa fase romana sunt sas istruturas chi aparteniat a  antigos bagnos (termas) a presu de sa crèsia de Santa Baòrbara e a probe de Santu Lussòriu e sos numerosos rinvenimentos raros de monedas,  tzeràmicas de mesa e de coghina. In prus, su recùperu in mare de medas ànforas, testimòniat s’esistèntzia de importantes tràficos cummertziales, mescamente  de ògiu e pasta de pische, intre sa costa ogiastrina e sos àteros paisos de su Mediterràneu, in particulare cun su Nord Àfrica.

Custu est testimoniadu peri dae sas fontes epigràficas antigas chi allegant de Sulpicius Portus, chi si pensat esseret a probe de sa costa de Tortolì-Arbatassa, acanta immoe s’agatat s’istàinu.

“Progetu finantziadu cun s’Avisu Pùblicu IMPRENTAS annualidade 2021-2022”

Pinnettos sardos, furriadorzos antigos chi contant sa vida de sos pastores.

Sos pinnettos, sunt intre sas testimonias prus beras de sa Sardigna de campagna e contant una manera de bivere ligada in manera funguda a sa pastoria e s’iscrocca. Ispartos mescamente in sas zuras de intro de s’isula, in manera particulare comente s’Ozzastra, beniant fraigados dae sos pastores comente furriadorzos in su mentres chi passaiant tempus meda in campagna imparis cun sos masones. S’istruttura insoro est simple ma zeniosa:tenent una forma tunda cun d’una base fatta cun pedras e una copertura fatta de rampos e frastamazas intritzadas, a s’ispissu de ghiniperu, impittande solu materiales naturales chi si agattaiant in cussu logu.

Intro, su logu est essentziale ma funtzionale, chi bastaiat pro si amparare dae su frittu,dae su bentu e s’abba,coghinare e costoire sos istrumentos de tribagliu,chena mai essere pensados comente domos abbarrantes ma comente puntos de accottu ligados a sa vida pastorale.

Custos fraigos naschent dae una connoschentzia funguda de s’ambiente e de sos medios suos, inube nudda capitat pro casu: su seperu de sos materiales,sa forma,s’orientamentu, tottu rispondet a esigentzias pratigas e a sa netzessidade de si adattare a cundissiones a s’ispissu diffitziles.Sos pinnettos sunt duncas non solu unu furriadorzu fisicu,ma fintzas unu esempru beru de ecchilibriu intre omine e natura, fraigados chena trastoccare sa bista ma intregandesi intre issa in manera perfetta.

Ancora oe sunt presentes in medas zuras de sa Sardigna, calicunu cusservadu bene, atteros sinzados dae su tempus, e sighint a contare un’istoria fatta de tribagliu, sacriffissiu e vida de donzi die attesu dae sas biddas.In sos urtimos annos est creschida s’attentzione a banda de sa tutela e balorizzassione insoro, cun interventos de recuberu e insertu in caminos naturalisticos e culturales, signu de unu rennoadu attuamentu de su balore insoro istoricu e de s’identidade.

Sos pinnettos non sunt solu fraigos de su passadu, ma conas de una cultura chi at ischidu resistire e si adattare in sos seculos.Costoire custa istrutturas cheret narrere de mantennere biva sa memoria de unu mundu chi at formadu s’identidade de sa Sardigna e chi fintzas oe podet indittare meda.

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna — IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art. 22