In s’antigòriu s’agataiat medas traballos chi oe in die non si faghent prus. Traballos chi si nche sunt pèrdidos pro more de sos cambiamentos epocales chi ant interessadu sa sotziedade sarda dae sa metade de su Noighentos finas a oe. Unu de custos traballos est de seguru cussu de su bandidore.  Difatis a unu tempus, pro donare sos avisos a sa populatzione sos comunos pagaiant un’òmine chi aiat s’incàrrigu de ghetare su bandu. Dae in oe su nòmene de Bandidore.

A in antis de s’arribu de sos Piemontesos su bandidore si naraiat “pregoneri”, dae su faeddu ispagnolu “pregon” chi bolet nàrrere annùntziu o boghe de su bendidore de caminu. Pro more de sa polìtica linguìstica bòlida dae sos Savòias contra s’ispagnolu, in in Sardigna “pregon” fiat istadu remplasadu dae su faeddu italianu “bandu”. In sardu custa paràula est abarrada in sos modos de nàrrere comente “ancu ti pregonet sa giustìtzia”, o “unu bandidu pregonadu”.

Torrende a su bandidore, non donaiat petzi annùntzios de su comunu, comente ordinàntzias o avisos istitutzionales ma,  a pagamentu, ghetaiat su bandu pro contu de privados o cummertziantes chi boliant bèndere sa mercantzia issoro.  Su bandidore si giraiat totus sos bighinados, ponendesi in logos artos de cantu totus ddu podiant intèndere.
A in antis de ghetare su bandu sonaiat una trumbita, e posca cumentzaiat a allegare: “Si betat custu bandu: òrdine de su sìndigu, a ùrtimu de mese de ladàmine, totu sos pastores, depent liberare de su monte. A chie no respetat cussa data, dd’ant a fàghere unu islogiamentu fortzadu”, opuru “Si betat custu bandu: a chie cheret trigu, a andare a domo de Antoni Congera”, ancora “Si betat custu bandu: a chie tenet deretu a collire su dinare de s’Eca, si depent presentare a s’Ufìtziu Comunale”.

Prus a mancu a s’agabbu de sos annos Sessanta, su traballu de su bandidore est andadu a si nche mòrrere paris cun sa limba sarda. Difatis sos bandidore ghetaiant su bandu in sardu, imbetzes dae sos annos ’70 in susu, a dare su bandu nche pensaiant sos impiegados comunales chi alleghende in italianu a unu micròfono collegadu a unu portaboghe elàtricu donaiant sos avisos sena bisòngiu de si girare totu sa bidda a pee.

Oe, cun s’isvilupu de ìnternet, sos comunos est raru chi betent su bandu, ma impreant prus che totu sistemas de messagìstica istantànea o sos sitos istitutzionales.

Pro   intèndere comente fiat su bandu chi ghetaiat sos bandidores ponimus un’esèmpiu raru de bandu registradu in Loceri in su 1956 dae is operadores de sa RAI. https://www.youtube.com/watch?v=Nz11mXFYtYs

“Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2022-2023. LR 22/2018, art. 22”

Referendum supra sa zustissia, itte prevedit sa refforma supra sa cale ant a votare sos italianos.

Su 22 e 23 martu sos italianos ant essere giammados a votare pro detzidere si cambiare carchi parte de sa Costituzione in sa parte de su funtzionamentu de sa magistradura.Supra s’ischeda elettorale bi at essere una dimanda meda cumplicada pro itte bi sunt solu sos numeros de sos articulos de sa Costituzione chi ant essere cambiados, chena ispiegare in manera simple cale sunt sas novidades chi si prevedint.

Su referendum no est pro problemas medas chistionados de sa zustissia italiana, comente sos protzessos longos meda o sa mancantzia de pessonale in sos tribbunales. Su votu si cuntzentrat imbetzes supra s’ordiminzassione de sa magistradura e supra sas regulas de su tribagliu de sos magistrados. Sa refforma prevedit tres cambiamentos printzipales e importantes.

Bidimolos. Su primu est s’ispitzigu intre zuighes e pubbricos ministeros. Oe bintrant in sa magistradura cun su mattessi cuncursu e faghent parte de su mattessi assentu. Cun sa refforma sos duos caminos diant essere divididos in manera deffinitiva. Segundu chie agguantat su cambiamentu custa divisione diat faghere divennere su zuighe prus indipendente in su mamentu in su cale devet dezidere si una pessona est innozente o affartada. Chie est contrariu, invetzes, pensat chi su sistema de oe affiantzet giai ecchilibriu e chi ispitzigare de su tottu  sos duos rolos potat creare difficultades novas.

Su segundu puntu est pro su Cunsizzu Superiore de sa Magistradura, s’organu chi si occupat de sas carrieras de sos magistrados. Sa refforma prevedid de lu ispitzigare in duos: unu dedicadu a sos zuighes e unu a sos pubbricos ministeros. Sos partetzipantes diant essere seperados cun d’unu sorteamentu e non prus cun d’una elessione. S’urtimu cambiamentu est pro su sistema chi dezidit pro sas penalidades a sos magistrados. Sa refforma prevedit sa creassione de unu organismu novu chi si diat occupare propriu solu de custos protzedimentos.

Cun su referendum sos tzittadinos ant deppere seperare si mantennere sas regulas de como o faghere custos cambios in su funtzionamentu de sa magistradura italiana. In sas urtimas chidas custas votassiones ant tentu azzesu su cunfruntu politicu e sas animas de sos partidos.

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna — IMPRENTAS 2025-2026. LR 22/2018, art. 22